Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 1

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen umum şiirlerinin her çeşidine maruz ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, taalluk eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile ait ve Türk’e özgü anlamında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve sınırlı bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle alfabelan ve giderek anonimleabat bir nazım biçimidir. ırlamakler anne dörtlüklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. ırlamaklerdeki dörtlüklere (üçlük yahut ikilik bile olur) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise umum dilinde “rabıt” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında gene edilen ikilik (ya da daha çok) dizelerdir.

ırlamaknün sınırlı bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir umum şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olur. Bu yüzden türkü tipinin en saydam özelliği melodisidir. ırlamakler hece ölçüsünün her lafıbıyla söylenir. Kısaca hece sayısı itibarıyla bir sınırlama gayrimümkün.

ırlamaklerin balaban çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. ırlamakler bu şekilde umumın orospuı olurlar ve umumın her kesimine seslenme eden sanatçılar aracılığıyla albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan münteşir bir çalgı türüdür. ırlamakler çoğu kere, bir doğa olayı ya da bir kahramanlık içinsında doğar ve yayılırlar. ırlamakler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, taraf adlarının, ayrıca konuların de değişmiş olduğu görüldüğü dâhilin, nerede doğduklarını saptamak takatleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere göre usulsüz ve usullü yırler olarak dü kıvrım yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı dâhiline düzlük uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise ekseriya mandepsi havaları taraf aldatmaır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da fay durum adı verilmektedir.

Türklerde işlenen konulara göre bile sınıflama fail yazarlar vardır. Mevzularına göre yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Tabiat yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askeriye yırleri
Resim yırleri
İş yırleri
Zıtlıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Olta yırleri
Beğeni ve hayvan yırleri
Zeybek ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve keskinklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri