Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 11

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen yaratma şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, ilişik eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile alakadar ve Türk’e özgü valörında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve belirli bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle kırlan ve giderek anonimleeğlenceli bir nazım biçimidir. ırlamakler ana murabbaklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. ırlamaklerdeki murabbaklere (üçlük yahut ikilik bile olur) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise yaratma dilinde “bağlama” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonrasında yeniden edilen ikilik (ya da henüz çok) dizelerdir.

ırlamaknün belirli bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da herhangi bir yaratma şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olabilir. Bu yüzden türkü tipinin en sarih özelliği melodisidir. ırlamakler hece ölçüsünün her lafıbıyla söylenir. Yani hece nüshası itibarıyla bir sınırlama olmaz.

ırlamaklerin oylumlu çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. ırlamakler bu şekilde yaratmaın emtiaı olurlar ve yaratmaın her kesimine seslenme eden sanatçılar aracılığıyla albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan geniş bir müzik türüdür. ırlamakler çoğu kat, bir natür hikâyeı ya da bir kahramanlık katsında doğar ve yayılırlar. ırlamakler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, zemin adlarının, ayrıca konuların üstelik değişmiş olduğu görüldüğü ciğerin, nerede doğduklarını saptamak canleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere nazaran usulsüz ve usullü yırler olarak dü kıvrım yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı ciğerine kayran uzun havalardır. Usullü olan yırler grubunda ise ekseri düzen havaları zemin allıkır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da fay atmosfer adı verilmektedir.

Türklerde ustalıklenen konulara nazaran bile sınıflama yapan yazarlar vardır. Konularına nazaran yırler:

Ninniler
Çocuk yırleri
Tabiat yırleri
Aşk yırleri
Kahramanlık ve askerlik yırleri
Resim yırleri
İş yırleri
Muhaliflıklı yırleri
Ölüm yırleri (Ağıt)
Oyun yırleri
Beğeni ve efsanevi yırleri
Efe ve derebeyi yırleri
Cinayetler ve ateşklı olaylarla alakalı yırleri
Güldürücü yırleri